Γιατί δεν νιώθω χαρά, ακόμη κι όταν όλα πάνε καλά;

Αν σκέφτεσαι «δεν νιώθω χαρά, παρόλο που δεν μου λείπει τίποτα», η πιο σύντομη απάντηση είναι αυτή: η χαρά δεν είναι αυτόματη αντίδραση σε καλές συνθήκες. Είναι μια ψυχολογική διαδικασία που μπορεί να μπλοκάρει από κούραση, από συνεχή εγρήγορση, από συνήθεια, ή επειδή υπάρχει κάτι από κάτω που χρειάζεται προσοχή. Όταν η ικανότητα να νιώθεις ευχαρίστηση μειώνεται σταθερά, η ψυχολογία τη λέει ανηδονία και την αναγνωρίζει ως ένα από τα δύο βασικά συμπτώματα της κατάθλιψης¹.

Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε περίοδος «μουδιάσματος» είναι κατάθλιψη. Παρακάτω θα δούμε γιατί η χαρά μπορεί να «κλείνει», γιατί το προσέχουμε πιο έντονα σε περιόδους ξεκούρασης όπως οι διακοπές, τι διαφορά έχει η ευχαρίστηση από την απόλαυση και τι πραγματικά βοηθάει.

Τι σημαίνει «δεν νιώθω χαρά»;

Στην καθημερινή γλώσσα το λέμε μουδιασμένα, άδεια, «τίποτα δεν με αγγίζει». Στην κλινική γλώσσα, όταν η κατάσταση αυτή είναι επίμονη, ονομάζεται ανηδονία: η σημαντικά μειωμένη ευχαρίστηση ή το μειωμένο ενδιαφέρον για δραστηριότητες που πριν σε ικανοποιούσαν¹.

Είναι χρήσιμο να ξεχωρίσουμε δύο πράγματα που μοιάζουν αλλά δεν είναι ίδια:

• Παροδική μειωμένη χαρά: έρχεται μετά από εξαντλητικές περιόδους, μεγάλη πίεση, ασθένεια ή έντονο στρες. Είναι διακυμαινόμενη, υπάρχουν στιγμές που κάτι σε αγγίζει.
• Επίμονη ανηδονία: διαρκεί τις περισσότερες μέρες, για εβδομάδες, και επεκτείνεται σε σχεδόν όλες τις δραστηριότητες. Συνήθως συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα (ύπνος, ενέργεια, συγκέντρωση, διάθεση).

Σημείωση: Η ανηδονία δεν εμφανίζεται μόνο στην κατάθλιψη. Μπορεί να συνδέεται με εξουθένωση (burnout), με χρόνιο στρες, με πένθος, με προβλήματα ύπνου, με σωματικά αίτια ή με παρενέργειες φαρμάκων. Γι’ αυτό η αξιολόγηση από ειδικό έχει αξία, καθώς δεν είναι όλα το ίδιο πράγμα και δεν χρειάζονται όλα την ίδια αντιμετώπιση.

Γιατί το νιώθω πιο έντονα στις διακοπές;

Είναι από τα πιο συχνά και πιο παρεξηγημένα φαινόμενα: πολλοί άνθρωποι νιώθουν το βάρος πιο έντονα τον Αύγουστο, ακριβώς τη στιγμή που όλα σταματούν.

Ο μηχανισμός είναι απλός. Όσο τρέχουμε, οι υποχρεώσεις λειτουργούν ως αντιπερισπασμός. Το πρόγραμμα, οι προθεσμίες και τα «πρέπει» της ημέρας γεμίζουν τον νου και δεν αφήνουν χώρο σε ό,τι κουβαλάμε. Όταν το πρόγραμμα αδειάζει, ο χώρος ανοίγει και αυτό που περίμενε γίνεται ξαφνικά ορατό.

Σε αυτό προστίθεται και μια σιωπηρή προσδοκία: τώρα που είσαι διακοπές, πρέπει να περνάς καλά. Όταν η προσδοκία δεν συναντάει την πραγματικότητα, στο αρχικό βάρος προστίθεται και η ενοχή που δεν το καταφέρνεις. Η πίεση να χαλαρώσεις γίνεται, τελικά, άλλη μία πίεση.

Σημείωση: Το ότι το βάρος έγινε ορατό τώρα δεν σημαίνει ότι εμφανίστηκε τώρα. Σημαίνει ότι επιτέλους υπάρχει χώρος να το δεις, και αυτό είναι χρήσιμη πληροφορία, όχι αποτυχία.

Ευχαρίστηση και απόλαυση: ποια είναι η διαφορά;

Εδώ βρίσκεται ένα κομμάτι που αλλάζει τον τρόπο που το σκεφτόμαστε.

Ο ψυχολόγος Mihaly Csikszentmihalyi διέκρινε δύο διαφορετικές εμπειρίες που στα ελληνικά τις μπερδεύουμε²:

• Ευχαρίστηση (pleasure): η ικανοποίηση που νιώθουμε όταν καλύπτεται μια ανάγκη, όπως το φαγητό, ο ύπνος, η δροσιά μετά τη ζέστη. Είναι σημαντική, αλλά παθητική και φευγαλέα. Τελειώνει μόλις τελειώσει το ερέθισμα και δεν αφήνει κάτι πίσω της.
• Απόλαυση (enjoyment): έχει μέσα της κίνηση προς τα εμπρός, μια αίσθηση καινούργιου και μια αίσθηση ότι κάτι καταφέραμε. Εμφανίζεται, γράφει, όταν το σώμα ή ο νους «τεντώνεται στα όριά του σε μια εκούσια προσπάθεια για κάτι δύσκολο και άξιο».

Η πρακτική συνέπεια είναι σημαντική: η απόλαυση δεν μας συμβαίνει, συμμετέχουμε σε αυτήν. Αυτό εξηγεί γιατί δύο εβδομάδες πλήρους ακινησίας μπορεί να μην αλλάξουν τίποτα, ενώ ένα απόγευμα που έφτιαξες κάτι με τα χέρια σου, ή μια συζήτηση που σε απορρόφησε, μένει για μήνες.

Μπορεί η χαρά να εξασκηθεί;

Σε μεγάλο βαθμό ναι, και αυτό είναι από τα πιο ελπιδοφόρα ευρήματα της σύγχρονης ψυχολογίας.

Οι ερευνητές Fred Bryant και Joseph Veroff μελέτησαν επί δύο δεκαετίες αυτό που ονόμασαν savoring: την ικανότητα να γευόμαστε μια θετική εμπειρία τη στιγμή που συμβαίνει, αντί να την προσπερνάμε³. Το κρίσιμο εύρημα είναι ότι αυτή η ικανότητα διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο και μπορεί να καλλιεργηθεί.

Δηλαδή, το ερώτημα δεν είναι μόνο «πόσα καλά πράγματα μού συμβαίνουν», αλλά «πόσο από αυτά καταφέρνω πραγματικά να πάρω».

Στην ίδια λογική κινείται και η συμπεριφορική ενεργοποίηση (behavioural activation), μια θεραπευτική προσέγγιση που περιλαμβάνεται στις συστάσεις του NICE για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης⁴. Η βασική της ιδέα είναι αντίθετη από το ένστικτό μας. Όταν δεν έχουμε διάθεση, τείνουμε να περιμένουμε να έρθει η διάθεση για να κάνουμε κάτι. Η έρευνα δείχνει ότι συχνά λειτουργεί το αντίστροφο: η δραστηριότητα προηγείται και η διάθεση ακολουθεί.

Τι μπορείς να κάνεις από σήμερα

Καμία από τις παρακάτω πρακτικές δεν χρειάζεται χρόνο, χρήματα ή διακοπές.

1. Τα 30 δευτερόλεπτα

Μία φορά την ημέρα, όταν συμβαίνει κάτι έστω και μικρό που σου αρέσει, όπως ο πρώτος καφές, η θάλασσα στα πόδια σου ή μια ατάκα που σε έκανε να γελάσεις, σταμάτα για 30 δευτερόλεπτα και μείνε επίτηδες εκεί. Πρόσεξε τι ακούς, τι μυρίζεις, πού το νιώθεις στο σώμα. Είναι εξάσκηση στο να μη σου φεύγει το καλό απαρατήρητο.

2. Κάτι με λίγη δυσκολία

Το scrolling είναι ευχαρίστηση, όχι απόλαυση. Γι’ αυτό μετά από μία ώρα νιώθεις πιο άδειος, όχι πιο γεμάτος. Διάλεξε μία δραστηριότητα την εβδομάδα που έχει μια μικρή δυσκολία μέσα της: μια συνταγή, λίγο παραπάνω κολύμπι, ένα απαιτητικό βιβλίο, ένα παιχνίδι με άλλους. Αρκετά δύσκολη για να σε απορροφήσει, αρκετά εύκολη για να μη σε αγχώσει.

3. «Τι θα έκανα αν δεν με έβλεπε κανείς;»

Η ανεμελιά της παιδικής ηλικίας δεν είχε κοινό. Δεν φωτογραφιζόταν, δεν αξιολογούνταν, δεν έπρεπε να αποδείξει τίποτα. Κάνε μία φορά αυτή την εβδομάδα κάτι που δεν θα το πεις σε κανέναν και δεν θα το ανεβάσεις πουθενά.

4. Δράση πριν από τη διάθεση

Αν περιμένεις να σου έρθει η όρεξη για να βγεις μια βόλτα, μπορεί να περιμένεις πολύ. Δοκίμασε το αντίστροφο, σε μικρή κλίμακα: δεκαπέντε λεπτά, χωρίς να απαιτήσεις από τον εαυτό σου να το ευχαριστηθεί.

Σημείωση: Αν σου φαίνονται πολύ μικρά για να αλλάξουν κάτι, αυτό ακριβώς είναι το νόημα. Η ικανότητα για χαρά δεν επανέρχεται με μια μεγάλη απόφαση. Χτίζεται από επαναλαμβανόμενες μικρές στιγμές στις οποίες αποφάσισες να είσαι παρών.

Διάβασε ακόμη: Burnout στην Ελλάδα: τρόποι αντιμετώπισης

Πότε το «δεν νιώθω χαρά» χρειάζεται υποστήριξη;

Εδώ χρειάζεται να είμαστε πολύ ξεκάθαροι, γιατί όλα τα παραπάνω μπορούν εύκολα να διαβαστούν λάθος.

Το ότι η χαρά εξασκείται δεν σημαίνει ότι, αν δεν χαίρεσαι, δεν προσπάθησες αρκετά.

Υπάρχουν καταστάσεις όπως η κατάθλιψη, η εξουθένωση, το πένθος ή η χρόνια εξάντληση, όπου η αδυναμία να νιώσεις ευχαρίστηση δεν είναι θέμα στάσης ή προσπάθειας. Είναι σύμπτωμα. Και στα συμπτώματα η απάντηση δεν είναι «προσπάθησε πιο πολύ», αλλά κατάλληλη υποστήριξη.

Αξίζει να μιλήσεις με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας αν:

• Το αίσθημα υπάρχει τις περισσότερες μέρες, εδώ και εβδομάδες ή μήνες
• Πράγματα που σε ευχαριστούσαν δεν σου λένε πια τίποτα
• Ο ύπνος δεν ξεκουράζει, όσος κι αν είναι
• Απομακρύνεσαι από ανθρώπους που αγαπάς, χωρίς να το θέλεις
• Δυσκολεύεσαι να λειτουργήσεις στη δουλειά, στο σπίτι ή στις σχέσεις σου

Η Γνωσιακή–Συμπεριφοριστική Θεραπεία (CBT) και η συμπεριφορική ενεργοποίηση είναι από τις προσεγγίσεις με την ισχυρότερη ερευνητική τεκμηρίωση για την κατάθλιψη και περιλαμβάνονται στις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες⁴. Δουλεύουν ακριβώς σε αυτό: στο πώς οι σκέψεις, οι συμπεριφορές και η διάθεση αλληλοτροφοδοτούνται και πώς σπάει αυτός ο κύκλος.

Σημείωση: Αν έχεις σκέψεις αυτοτραυματισμού ή ότι δεν αξίζει να συνεχίσεις, μη μείνεις μόνος με αυτό. Απευθύνσου άμεσα σε επαγγελματία ψυχικής υγείας ή σε μια γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης.

Ξαναβρίσκοντας την ικανότητα για χαρά

Η χαρά δεν είναι κάτι που χάσαμε και πρέπει να το βρούμε πίσω ακέραιο. Είναι μια ικανότητα που, ως ενήλικες, χρειάζεται να την ασκούμε λίγο, συχνά, επίτηδες.

Και αν αυτή την περίοδο δεν τα καταφέρνεις, αυτό δεν σε κάνει αχάριστο ούτε αποτυχημένο. Σε κάνει άνθρωπο που κουβαλάει κάτι και που τώρα, επιτέλους, έχει τον χώρο να το κοιτάξει.

Δεν χρειάζεται να το κάνεις μόνος σου. Αν νιώθεις ότι το βάρος επιμένει, μια πρώτη συζήτηση με έναν ειδικό μπορεί να ξεκαθαρίσει πολλά: τι είναι κούραση, τι είναι σύμπτωμα και τι χρειάζεσαι πραγματικά. Βρες τον κατάλληλο ψυχολόγο για σένα.

ℹ️ Το άρθρο αυτό έχει καθαρά ενημερωτικό και υποστηρικτικό χαρακτήρα. Δεν αντικαθιστά τη γνώμη ή τη βοήθεια ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν νιώθεις ότι χρειάζεσαι βοήθεια, μη διστάσεις να απευθυνθείς σε ειδικό.

Παραπομπές

1. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). American Psychiatric Publishing.
2. Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience. Harper & Row.
3. Bryant, F. B., & Veroff, J. (2007). Savoring: A new model of positive experience. Lawrence Erlbaum Associates.
4. National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: Treatment and management (NICE guideline NG222).