Κλίμακα διάθεσης στη διπολική διαταραχή: τι σημαίνει κάθε επίπεδο, από το −5 ως το +5;

Η κλίμακα διάθεσης στη διπολική διαταραχή είναι ένας απλός τρόπος να περιγράψεις πού βρίσκεται η διάθεσή σου κάθε μέρα, σε μια γραμμή από το −5 ως το +5: το 0 σημαίνει ισορροπία, οι αρνητικοί αριθμοί δείχνουν όλο και βαθύτερη κατάθλιψη, και οι θετικοί όλο και πιο έντονη μανία. Κάθε επίπεδο περιγράφει, ενδεικτικά, μια διαφορετική ένταση, που θα δούμε αναλυτικά παρακάτω. Οι περιγραφές αυτές δεν είναι διαγνωστικά κριτήρια. Πρώτα όμως, μια σύντομη βάση: η διπολική διαταραχή είναι μια διαταραχή της διάθεσης, στην οποία η διάθεση κινείται ανάμεσα σε καταθλιπτικά επεισόδια χαμηλής ενέργειας και σε επεισόδια ανεβασμένης διάθεσης (υπομανία ή μανία).¹ Δεν πρόκειται για απλές εναλλαγές από το κέφι στη στενοχώρια: τα επεισόδια διαρκούν μέρες ή εβδομάδες, επηρεάζουν τον ύπνο, τη σκέψη και τη λειτουργικότητά σου, και υπάρχει αντιμετώπιση που μπορεί να βοηθήσει.

Τι είναι η διπολική διαταραχή;

Η διπολική διαταραχή χαρακτηρίζεται από διακριτά επεισόδια διάθεσης. Σύμφωνα με το DSM-5-TR, τα βασικά είδη επεισοδίων είναι:¹

• Μανιακό επεισόδιο: περίοδος αφύσικα ανεβασμένης, ευφορικής ή ευερέθιστης διάθεσης και αυξημένης ενέργειας, που διαρκεί τουλάχιστον 1 εβδομάδα (ή λιγότερο αν χρειαστεί νοσηλεία) και επηρεάζει σοβαρά τη λειτουργικότητα.
• Υπομανιακό επεισόδιο: παρόμοια συμπτώματα, αλλά ηπιότερα και για τουλάχιστον 4 συνεχόμενες μέρες, χωρίς σοβαρή έκπτωση της λειτουργικότητας.
• Μείζον καταθλιπτικό επεισόδιο: τουλάχιστον 2 εβδομάδες έντονης θλίψης ή απώλειας ενδιαφέροντος, με αλλαγές στον ύπνο, την ενέργεια και τη συγκέντρωση.

Ανάλογα με το ποια επεισόδια εμφανίζονται, διακρίνουμε κυρίως τη διπολική Ι (με τουλάχιστον ένα μανιακό επεισόδιο) και τη διπολική ΙΙ (με υπομανία και μείζονα κατάθλιψη, χωρίς πλήρη μανία).¹ Εδώ θα μείνουμε στα βασικά, γιατί το άρθρο αυτό εστιάζει στην κλίμακα διάθεσης. Για τους τύπους, τα αίτια, τη διάγνωση και τη θεραπεία αναλυτικά, δες τον πλήρη οδηγό: Τι είναι η διπολική διαταραχή και πώς να τη διαχειριστείς. Σημείωση: Η διάγνωση γίνεται μόνο από ειδικό ψυχικής υγείας. Το άρθρο αυτό σε βοηθά να καταλάβεις και να περιγράψεις τι βιώνεις, δεν αντικαθιστά μια κλινική εκτίμηση.

Τι είναι η κλίμακα διάθεσης −5 ως +5;

Η κλίμακα −5 ως +5 είναι ένα εργαλείο αυτο-παρακολούθησης, όχι ένα διαγνωστικό τεστ. Τη χρησιμοποιείς σε ένα ημερολόγιο διάθεσης για να σημειώνεις, μέρα με τη μέρα, πού κινείται η διάθεσή σου. Υπάρχουν διάφορες κλίμακες. Για παράδειγμα, η Bipolar UK χρησιμοποιεί κλίμακα από το 0 ως το 10.² Εδώ χρησιμοποιούμε το −5 ως +5, όπου το 0 είναι η ισορροπία. Η καθημερινή καταγραφή σε βοηθά, μαζί με τον γιατρό ή τον θεραπευτή σου, να εντοπίζεις μοτίβα, εναύσματα και πρώιμα σημάδια μιας υποτροπής.²

• Το 0 είναι η σταθερή, ισορροπημένη διάθεση (ευθυμία).
• Από −1 ως −5 η διάθεση βυθίζεται όλο και πιο βαθιά στην κατάθλιψη.
• Από +1 ως +5 η διάθεση ανεβαίνει όλο και πιο έντονα προς τη μανία.

Μερικές φορές η ανεβασμένη ενέργεια και η απελπισία εμφανίζονται μαζί και ένας αριθμός δεν φτάνει για να το περιγράψει. Αν σου συμβαίνει, πες το στον γιατρό σου νωρίς. Προσοχή σε μια συχνή παρανόηση: το 0 δεν σημαίνει να μη νιώθεις τίποτα. Είναι η ευθυμία, η ισορροπημένη διάθεση όπου βιώνεις κανονικά όλο το φάσμα των συναισθημάτων (χαρά, λύπη, ενθουσιασμό), σε υγιές εύρος και ανάλογα με τις περιστάσεις. Κάποιοι ερευνητές ορίζουν την ευθυμία όχι μόνο ως απουσία διαταραχής της διάθεσης, αλλά και ως παρουσία θετικού συναισθήματος, ευελιξίας και ψυχικής ευεξίας.³ Αντίθετα, η απάθεια, το συναισθηματικό μούδιασμα και η αδιαφορία, δεν είναι ισορροπία. Μπορεί να είναι σύμπτωμα της κατάθλιψης, μπορεί όμως να σχετίζεται και με τη φαρμακευτική αγωγή, γι’ αυτό συζήτησέ το με τον γιατρό σου και μην αλλάζεις μόνος σου τα φάρμακά σου. Με μια εικόνα: το 0 είναι ηρεμία με παρουσία, ενώ η απάθεια μοιάζει με ησυχία με απουσία. Οι αριθμοί είναι υποκειμενικοί: δείχνουν την ένταση, όχι μια αυστηρή ιατρική βαθμίδα. Δύο άνθρωποι μπορεί να βιώνουν διαφορετικά το ίδιο +3. Αυτό που μετράει είναι να γίνει η κλίμακα δική σου κοινή γλώσσα με τον ειδικό σου. Σημείωση, μην το μπερδέψεις: Η κλίμακα −5 ως +5 δεν είναι το ίδιο με τα στάδια της διπολικής διαταραχής (στάδιο 0 έως 4) που περιγράφουν την εξέλιξη της νόσου στον χρόνο. Εδώ μιλάμε για την καθημερινή διάθεση, όχι για το πόσο έχει προχωρήσει η διαταραχή. Για τα κλινικά στάδια, δες τον πλήρη οδηγό για τη διπολική διαταραχή.

Τα θετικά επίπεδα: από την ανεβασμένη διάθεση (+1) στη μανία (+5)

Οι περιγραφές παρακάτω είναι ενδεικτικές και δεν αποτελούν διαγνωστικά κριτήρια. Οι ονομασίες των επιπέδων σε βοηθούν να περιγράψεις τι βιώνεις, δεν είναι διάγνωση. Όσο η διάθεση ανεβαίνει, γίνεται πιο δύσκολο να το αντιληφθείς μόνος σου, γι’ αυτό βοηθά να ρωτάς και κάποιον που εμπιστεύεσαι πώς σε βλέπει. Καθώς ανεβαίνεις στην κλίμακα, η ενέργεια, η ταχύτητα της σκέψης και η παρορμητικότητα αυξάνονται.

+1  Ελαφρά ανεβασμένη διάθεση

Νιώθεις πιο κεφάτος, κοινωνικός και παραγωγικός. Μοιάζει με μια πολύ καλή μέρα. Συχνά είναι ευχάριστο και δεν δημιουργεί πρόβλημα από μόνο του.

+2  Αρχόμενη υπομανία

• Μειωμένη ανάγκη για ύπνο (κοιμάσαι λιγότερο αλλά νιώθεις ξεκούραστος).
• Πιο γρήγορη σκέψη και ομιλία.
• Αυξημένη αυτοπεποίθηση και πολλές νέες ιδέες.

+3  Υπομανία

Εδώ τα συμπτώματα γίνονται εμφανή και στους γύρω σου:

• Έντονη παρόρμηση (ξοδέματα, αποφάσεις της στιγμής).
• Φυγή ιδεών: η σκέψη πηδά από θέμα σε θέμα.
• Ευερεθιστότητα όταν κάτι σε εμποδίζει.

+4  Μανία

Στο επίπεδο αυτό, η διάθεση μοιάζει με αυτό που περιγράφεται ως μανιακό επεισόδιο, με σοβαρή επίδραση στη ζωή σου. Μόνο ένας ειδικός μπορεί να το εκτιμήσει:

• Σχεδόν καθόλου ανάγκη για ύπνο.
• Μεγαλομανείς ιδέες, υπερβολική ανάληψη ρίσκου.
• Δυσκολία να σταματήσεις ή να σε διακόψει κάποιος.

+5 Σοβαρή μανία

Η πιο ακραία μορφή. Μπορεί να εμφανιστούν ψυχωτικά στοιχεία (παραληρητικές ιδέες, σπανιότερα ψευδαισθήσεις) και συχνά χρειάζεται άμεση ιατρική φροντίδα ή νοσηλεία για την ασφάλειά σου. Σημείωση: Στα επίπεδα +4 και +5 η κρίση μπορεί να είναι αλλοιωμένη και τα ρίσκα πραγματικά. Αν αναγνωρίζεις τέτοια σημάδια σε σένα ή σε κάποιον δικό σου, ζήτα άμεσα ψυχιατρική εκτίμηση, και για άμεσο κίνδυνο κάλεσε το 112. Δεν είναι υπερβολή, είναι προστασία.

Τα αρνητικά επίπεδα: από την πεσμένη διάθεση (−1) στη βαθιά κατάθλιψη (−5)

Και εδώ, οι περιγραφές είναι ενδεικτικές και δεν αποτελούν διαγνωστικά κριτήρια. Σκέψεις αυτοκτονίας μπορεί να εμφανιστούν σε όποιο σημείο της κλίμακας κι αν βρίσκεσαι, όχι μόνο στο −5. Κατεβαίνοντας στην κλίμακα, η ενέργεια, το ενδιαφέρον και η ελπίδα μειώνονται σταδιακά.

−1  Ελαφρά πεσμένη διάθεση

Μια βαριά μέρα: λίγο πιο κουρασμένος, λιγότερο κέφι, αλλά λειτουργείς κανονικά.

−2  Ήπια κατάθλιψη

• Μειωμένο ενδιαφέρον για πράγματα που συνήθως σου αρέσουν.
• Πιο εύκολη κόπωση, χαμηλότερη συγκέντρωση.
• Αρχίζει να επηρεάζεται ο ύπνος ή η όρεξη.

−3  Μέτρια κατάθλιψη

Τα συμπτώματα επηρεάζουν σαφώς την καθημερινότητα:

• Επίμονη θλίψη ή κενό.
• Δυσκολία σε δουλειά, σπουδές ή σχέσεις.
• Αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό σου.

−4  Σοβαρή κατάθλιψη

• Έντονη απελπισία, αίσθημα ότι δεν υπάρχει διέξοδος.
• Σοβαρές διαταραχές ύπνου και ενέργειας.
• Μπορεί να εμφανιστούν σκέψεις θανάτου.

−5  Πολύ βαθιά κατάθλιψη

Η πιο επικίνδυνη ζώνη: ακινητοποιητική απελπισία, πιθανά ψυχωτικά στοιχεία και σκέψεις ή τάσεις αυτοκτονίας. Χρειάζεται άμεση βοήθεια. Αν έχεις σκέψεις αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμού, ζήτα βοήθεια τώρα. Τέτοιες σκέψεις χρειάζονται άμεση βοήθεια, σε όποιο σημείο της κλίμακας κι αν βρίσκεσαι. Δεν είσαι μόνος. Στην Ελλάδα, η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία είναι το 1018 και για άμεσο κίνδυνο το 112. Δες και τις γραμμές βοήθειας για άλλες χώρες. Διάβασε ακόμη: Πώς λειτουργεί η Κατάθλιψη;

Γιατί βοηθά να παρακολουθείς τη διάθεσή σου;

Η καθημερινή καταγραφή στην κλίμακα −5 ως +5 σου δίνει τρία πράγματα:

• Πρώιμη προειδοποίηση: μια σταθερή κίνηση προς το +3 ή το −3, ή όποια αλλαγή σε ανησυχεί, είναι σήμα να μιλήσεις νωρίς με τον γιατρό ή τον ειδικό σου. Η καταγραφή δεν είναι λόγος να αλλάξεις μόνος σου την αγωγή σου.
• Μοτίβα και εναύσματα: βλέπεις πώς ο ύπνος, το άγχος ή το στρες επηρεάζουν τη διάθεσή σου.²
• Καλύτερη συνεργασία με τον ειδικό: ένα ημερολόγιο διάθεσης κάνει τις συνεδρίες πιο στοχευμένες.

Η έλλειψη ύπνου είναι ένα από τα πράγματα που μπορεί να πυροδοτήσουν ανεβασμένη ή πεσμένη διάθεση στη διπολική διαταραχή.⁴ Διάβασε ακόμη: Κατάλληλη αντιμετώπιση για την αϋπνία

Πώς αντιμετωπίζεται η διπολική διαταραχή;

Για τη διπολική διαταραχή υπάρχει αντιμετώπιση, που συνήθως συνδυάζει:⁵

• Φαρμακευτική αγωγή (π.χ. σταθεροποιητές διάθεσης), πάντα υπό ιατρική παρακολούθηση.
• Ψυχοθεραπεία: μαζί με τη φαρμακευτική αγωγή, μπορεί να βοηθήσουν προσεγγίσεις όπως η οικογενειακή θεραπεία, η θεραπεία διαπροσωπικών και κοινωνικών ρυθμών και η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT),⁶ αλλά και η ψυχοεκπαίδευση.⁷
• Σταθερές συνήθειες: τακτικός ύπνος, ρουτίνα, παρακολούθηση διάθεσης και αποφυγή ουσιών.

Σημείωση: Μην αλλάζεις ή διακόπτεις φαρμακευτική αγωγή μόνος σου. Κάθε αλλαγή γίνεται σε συνεννόηση με τον γιατρό σου. Διάβασε ακόμη: Πώς να συμπεριφέρεσαι σε άτομα με διπολική διαταραχή

Κλείνοντας: ένα βήμα τη φορά

Η διπολική διαταραχή δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα ούτε κάτι για το οποίο φταις εσύ. Με σωστή φροντίδα και στήριξη, πολλοί άνθρωποι βρίσκουν τη δική τους ισορροπία, ακόμη κι αν ο δρόμος έχει δυσκολίες. Το να μάθεις τη δική σου κλίμακα από το −5 ως το +5 είναι ένα πρακτικό, δυνατό πρώτο βήμα αυτογνωσίας. Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε όσα διάβασες, μίλησε με έναν ψυχίατρο, που μπορεί να κάνει εκτίμηση και να δει αν χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή. Όταν η διάθεση είναι σταθερή, η online ψυχοθεραπεία με έναν από τους συνεργάτες ψυχολόγους μας μπορεί να σταθεί δίπλα σε αυτή τη φροντίδα, όχι στη θέση της. ℹ️ Το άρθρο αυτό έχει καθαρά ενημερωτικό και υποστηρικτικό χαρακτήρα. Δεν αντικαθιστά τη γνώμη ή τη βοήθεια ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν νιώθεις ότι χρειάζεσαι βοήθεια, μη διστάσεις να απευθυνθείς σε ειδικό.

Πηγές

1. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR), Bipolar and Related Disorders. Washington, DC: APA.
2. Bipolar UK. Mood Scale. https://www.bipolaruk.org/get-support/track-your-mood/mood-scale/
3. Fava, G. A., & Bech, P. (2016). The Concept of Euthymia. Psychotherapy and Psychosomatics, 85(1), 1–5. https://doi.org/10.1159/000441244
4. NHS. Causes: Bipolar disorder. https://www.nhs.uk/mental-health/conditions/bipolar-disorder/causes/
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2014, updated 2023). Bipolar disorder: assessment and management (CG185). London: NICE. https://www.nice.org.uk/guidance/cg185
6. National Institute of Mental Health. Bipolar Disorder. https://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder
7. Colom, F., & Vieta, E. (2006). Psychoeducation manual for bipolar disorder. Cambridge University Press.

Συχνές ερωτήσεις

Τι δείχνει η κλίμακα διάθεσης από το -5 έως το +5;

Είναι ένας απλός τρόπος να αποτυπώσεις πού βρίσκεται η διάθεσή σου μια δεδομένη ημέρα. Το 0 αντιστοιχεί σε ισορροπημένη διάθεση, οι αρνητικές τιμές σε καταθλιπτική φάση και οι θετικές σε υπομανιακή ή μανιακή. Βοηθά εσένα και τον θεραπευτή σου να παρακολουθείτε τις διακυμάνσεις.

Γιατί να καταγράφω καθημερινά τη διάθεσή μου;

Η τακτική καταγραφή σε βοηθά να εντοπίζεις έγκαιρα τα πρώτα σημάδια μιας μεταστροφής, να αναγνωρίζεις μοτίβα και εναύσματα και να δίνεις στον ειδικό σου πιο ακριβή εικόνα. Είναι εργαλείο αυτοπαρατήρησης, όχι διάγνωση.

Η κλίμακα αντικαθιστά τη διάγνωση από ειδικό;

Όχι. Η διάγνωση της διπολικής διαταραχής γίνεται μόνο από ειδικό ψυχικής υγείας. Η κλίμακα είναι βοηθητικό εργαλείο παρακολούθησης και δεν υποκαθιστά την κλινική εκτίμηση ή τη θεραπεία.

Πότε να ζητήσω βοήθεια με βάση τις καταγραφές μου;

Αν παρατηρείς έντονες ή παρατεταμένες διακυμάνσεις ή δυσκολία στην καθημερινότητα, καλό είναι να μιλήσεις με τον ψυχίατρο ή τον ειδικό σου. Αν έχεις σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζεις ή ότι θέλεις να βλάψεις τον εαυτό σου, μίλα με κάποιον τώρα. Στην Ελλάδα, η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία είναι το 1018 και για άμεσο κίνδυνο το 112. Δες και τις γραμμές βοήθειας για άλλες χώρες.