Gaslighting: πώς να το αναγνωρίσεις και τι μπορείς να κάνεις;

Το gaslighting είναι μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης όπου κάποιος σε κάνει, συστηματικά και με τον καιρό, να αμφιβάλλεις για τη μνήμη σου, την αντίληψή σου και την κρίση σου. Δεν είναι μία δύσκολη κουβέντα ούτε μία φορά που θυμηθήκατε κάτι διαφορετικά. Είναι ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται, μέχρι να φτάσεις να ρωτάς τους άλλους αν αυτό που έζησες συνέβη πραγματικά.¹

Παρακάτω θα δούμε τι ακριβώς ακούγεται στην πράξη, ποια σημάδια εμφανίζονται σε σένα, πού είναι η γραμμή που το ξεχωρίζει από μια απλή διαφωνία και τι μπορείς να κάνεις από σήμερα.

Τι είναι το gaslighting;

Ο όρος προέρχεται από το θεατρικό έργο «Gas Light» (1938) και την ταινία του 1944, όπου ένας σύζυγος χαμηλώνει τα φώτα του σπιτιού και έπειτα πείθει τη γυναίκα του ότι το φαντάζεται.

Στην έρευνα, το gaslighting περιγράφεται ως μια προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα «μη πραγματικό» περιβάλλον, μέσα στο οποίο το άλλο άτομο μοιάζει ή νιώθει ότι «τρελαίνεται».¹ Δεν πρόκειται για μεμονωμένο ψέμα, αλλά για μια διαδικασία:

• Άρνηση γεγονότων: «Δεν έγινε ποτέ αυτό», για πράγματα που έγιναν μπροστά σου.
• Αναδιατύπωση της πραγματικότητας: η ιστορία ξαναγράφεται με τρόπο που σε βγάζει υπαίτιο/-α.
• Υπονόμευση των συναισθημάτων σου: κάθε αντίδρασή σου παρουσιάζεται ως υπερβολή ή ευαισθησία.
• Απομόνωση: σταδιακά χάνεις τους ανθρώπους που θα σου έλεγαν «όχι, δεν το φαντάστηκες».

Σημείωση: το gaslighting δεν προϋποθέτει πάντα κακή πρόθεση με σχέδιο. Μπορεί να είναι και ένα βαθιά ριζωμένο μοτίβο επικοινωνίας. Αυτό δεν αλλάζει την επίδρασή του πάνω σου.

Ποιες φράσεις ακούς όταν σου κάνουν gaslighting;

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αναγνωρίζουν τον όρο. Αναγνωρίζουν τις φράσεις. Αν οι παρακάτω σου είναι οικείες και επαναλαμβάνονται, αξίζει να τις προσέξεις:

• «Τα φαντάζεσαι.»
• «Ποτέ δεν το είπα αυτό.»
• «Είσαι υπερβολικά ευαίσθητος/-η.»
• «Πλάκα έκανα, γιατί το παίρνεις έτσι;»
• «Έχεις πρόβλημα με τη μνήμη σου.»
• «Κανείς άλλος δεν έχει τέτοιο θέμα μαζί μου.»
• «Εσύ με ανάγκασες να το κάνω.»
• «Τα βγάζεις όλα από το μυαλό σου, πάλι.»
• «Δεν θυμάσαι σωστά, όπως πάντα.»
• «Αν το πεις σε άλλους, θα καταλάβουν ποια/-ος είσαι πραγματικά.»

Το κρίσιμο δεν είναι η μεμονωμένη φράση. Είναι η επανάληψη και το αποτέλεσμα: μετά από τέτοιες κουβέντες, φεύγεις πιο αβέβαιος/-η από ό,τι ήρθες.

Πώς καταλαβαίνεις ότι σε επηρεάζει; Τα σημάδια σε σένα

Το gaslighting φαίνεται λιγότερο σε αυτό που κάνει ο άλλος και περισσότερο σε αυτό που αρχίζεις να κάνεις εσύ:

• Ζητάς συγγνώμη διαρκώς, ακόμα και όταν δεν καταλαβαίνεις για ποιο πράγμα.
• Κρατάς αποδείξεις: μηνύματα, σημειώσεις, ώρες, για να θυμάσαι «τι πραγματικά έγινε».
• Ρωτάς τρίτους αν η αντίδρασή σου ήταν λογική, πριν την εμπιστευτείς.
• Λογοκρίνεις τον εαυτό σου για να μη «γίνει θέμα».
• Νιώθεις μπερδεμένος/-η και κουρασμένος/-η μετά από κάθε συζήτηση.
• Έχεις χάσει την επαφή με φίλους ή συγγενείς που κάποτε ήταν κοντά σου.
• Δεν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου: ήσουν πιο αποφασιστικός/-ή πριν από αυτή τη σχέση.

Σε ποιοτική μελέτη με άτομα που βίωσαν gaslighting σε ερωτικές σχέσεις, το φαινόμενο εμφανίζεται μέσα σε σχέσεις που συνδυάζουν τρυφερότητα και κακοποιητική συμπεριφορά, κάτι που κάνει την αναγνώρισή του ακόμα πιο δύσκολη από μέσα.²

Πού είναι η διαφορά από μια απλή διαφωνία;

Δύο άνθρωποι μπορούν να θυμούνται διαφορετικά το ίδιο βράδυ. Αυτό είναι φυσιολογικό. Η διαφορά βρίσκεται στο τι ακολουθεί:

• Στη διαφωνία, ο στόχος είναι να καταλάβετε τι έγινε. Και οι δύο δέχεστε ότι μπορεί να κάνετε λάθος.
• Στο gaslighting, ο στόχος είναι να δεχτείς εσύ ότι κάνεις λάθος. Η αμφιβολία μετακινείται πάντα προς τη μία πλευρά.

Τρεις πρακτικές ερωτήσεις που βοηθούν:

1. Μετά τη συζήτηση, νιώθεις πιο καθαρά ή πιο μπερδεμένα;
2. Αναγνωρίζει ποτέ ο άλλος ένα δικό του λάθος, ή καταλήγετε πάντα στο δικό σου;
3. Αμφισβητούνται τα γεγονότα ή αμφισβητείται η ικανότητά σου να τα κρίνεις;

Σημείωση: μία δύσκολη κουβέντα δεν είναι gaslighting. Ένα μοτίβο μηνών ή χρόνων που σε αφήνει να μην εμπιστεύεσαι την κρίση σου, είναι.

Πού συναντάς gaslighting;

Στη σχέση

Εμφανίζεται συχνά μαζί με άλλα μοτίβα χειραγώγησης: εντατική αρχική γοητεία, εναλλαγή ζεστασιάς και ψυχρότητας, έλεγχο των επαφών σου. Αν αναγνωρίζεις κάτι από αυτά, δες και το love bombing και τη σχέση με άτομο με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά.

Στην οικογένεια

Εδώ είναι πιο δύσκολο, γιατί το μοτίβο υπάρχει από την παιδική ηλικία και μοιάζει με «τον τρόπο που είμαστε εμείς». Φράσεις όπως «κανείς δεν το θυμάται έτσι, μόνο εσύ» έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα όταν έρχονται από γονιό ή αδερφό.

Στη δουλειά

Παίρνει τη μορφή «δεν σου ανέθεσα ποτέ αυτό», «όλοι δουλεύουν έτσι, εσύ έχεις θέμα», αλλαγμένων συμφωνιών χωρίς ίχνος. Όταν γίνεται συστηματικό και στοχευμένο, μιλάμε για εργασιακό εκφοβισμό (mobbing).

Διάβασε ακόμη: Τοξικοί άνθρωποι: αναγνώριση και προστασία

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να το δεις από μέσα;

Επειδή το gaslighting δεν χτυπά τα γεγονότα, χτυπά το εργαλείο με το οποίο κρίνεις τα γεγονότα. Όταν η κρίση σου αμφισβητείται καθημερινά από ένα άτομο που αγαπάς ή από το οποίο εξαρτάσαι, η φυσιολογική αντίδραση δεν είναι να τον θεωρήσεις αναξιόπιστο. Είναι να θεωρήσεις αναξιόπιστο τον εαυτό σου, γιατί αυτό κρατά τη σχέση όρθια.

Σε αυτό συμβάλλουν και οι σχέσεις ισχύος: ποιος θεωρείται εκ των προτέρων «λογικός» και ποιος «υπερβολικός» δεν είναι ουδέτερο, και συχνά ακολουθεί υπάρχουσες ανισότητες.¹ Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή διάβρωση της αυτοεκτίμησης, που με τη σειρά της κάνει την αποχώρηση πιο δύσκολη. Αν αναγνωρίζεις αυτό το κομμάτι, ο οδηγός για τη χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να βοηθήσει.

Τι μπορείς να κάνεις;

• Κράτα δικό σου αρχείο. Ημερολόγιο ή σημειώσεις στο κινητό, με ημερομηνία και τι ειπώθηκε. Δεν το κάνεις για να αποδείξεις κάτι σε κανέναν, το κάνεις για να έχεις πού να ακουμπήσεις όταν η μνήμη σου αμφισβητείται.
• Ξαναχτίσε το δίκτυό σου. Ένας άνθρωπος έξω από τη σχέση, που τον εμπιστεύεσαι και τον βλέπεις τακτικά, είναι το πιο ισχυρό αντίβαρο στην απομόνωση.
• Βάλε όρια στη συζήτηση, όχι στην πραγματικότητα. Δεν χρειάζεται να κερδίσεις το επιχείρημα. Μπορείς να πεις «εγώ το θυμάμαι διαφορετικά, ας το αφήσουμε εδώ» και να τερματίσεις τη συζήτηση.
• Πρόσεχε τη διαρκή διαπραγμάτευση. Αν κάθε κουβέντα καταλήγει σε δικαστήριο για το τι έγινε, ο στόχος δεν είναι η αλήθεια.
• Ζήτησε υποστήριξη από ειδικό. Στην ψυχοθεραπεία δουλεύεις ακριβώς αυτό που έχει πληγεί: την εμπιστοσύνη στην κρίση σου. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT) βοηθά να αναγνωρίζεις τις σκέψεις αυτοαμφισβήτησης, να τις ελέγχεις απέναντι στα δεδομένα και να ξαναχτίζεις σταδιακά τα όρια και την αυτοεκτίμησή σου.

Πότε το gaslighting είναι κακοποίηση;

Η ψυχολογική και συναισθηματική κακοποίηση αναγνωρίζεται ως μορφή βίας από συντρόφους, ακόμα και όταν δεν υπάρχει σωματικό περιστατικό.³ Το gaslighting συχνά συνυπάρχει με έλεγχο των οικονομικών, των επαφών ή των κινήσεών σου.

Σημείωση: αν νιώθεις ότι κινδυνεύεις, ή αν η σχέση περιλαμβάνει απειλές, έλεγχο ή σωματική βία, δεν χρειάζεται να είσαι σίγουρος/-η για την ταμπέλα πριν ζητήσεις βοήθεια. Στην Ελλάδα λειτουργεί η 24ωρη τηλεφωνική γραμμή SOS 15900 για περιστατικά έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας.⁴ Αν σκέφτεσαι να βλάψεις τον εαυτό σου, δες τις γραμμές άμεσης βοήθειας.

Ξαναβρίσκοντας εμπιστοσύνη στην κρίση σου

Αν διαβάζοντας αυτό αναγνώρισες τον εαυτό σου, το πρώτο πράγμα που αξίζει να ακούσεις είναι απλό: δεν τα φαντάστηκες και δεν φταις εσύ. Η αμφιβολία που νιώθεις δεν είναι απόδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά μαζί σου, είναι το αποτέλεσμα ενός μοτίβου που δούλεψε ακριβώς όπως ήταν φτιαγμένο να δουλέψει.

Η εμπιστοσύνη στην κρίση σου επιστρέφει, αλλά σπάνια μόνη της και σχεδόν ποτέ μέσα στο ίδιο περιβάλλον που την διέβρωσε. Ένας ψυχολόγος μπορεί να σε βοηθήσει να ξεχωρίσεις τι είναι δικό σου και τι σου φορτώθηκε, με τον δικό σου ρυθμό. Αν θέλεις να κάνεις ένα πρώτο βήμα, μπορείς να βρεις τον ψυχολόγο που σου ταιριάζει και να κάνεις την πρώτη σου συνεδρία δωρεάν.

ℹ️ Το άρθρο αυτό έχει καθαρά ενημερωτικό και υποστηρικτικό χαρακτήρα. Δεν αντικαθιστά τη γνώμη ή τη βοήθεια ενός επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν νιώθεις ότι χρειάζεσαι βοήθεια, μη διστάσεις να απευθυνθείς σε ειδικό.

Παραπομπές

1. Sweet, P. L. (2019). The Sociology of Gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875. https://doi.org/10.1177/0003122419874843
2. Klein, W., Li, S., & Wood, S. (2023). A qualitative analysis of gaslighting in romantic relationships. Personal Relationships, 30(4), 1316–1340. https://doi.org/10.1111/pere.12510
3. World Health Organization. Violence against women [Fact sheet]. who.int
4. Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Τηλεφωνική γραμμή SOS 15900. isotita.gr